ഒരു രാജ്യത്തിന്റെ യഥാർഥ ശക്തി അളക്കേണ്ടത് അതിന്റെ സാമ്പത്തിക വളർച്ചയിൽ മാത്രമല്ല, ശാസ്ത്രസാങ്കേതിക രംഗത്ത് കൈവരിച്ച നേട്ടങ്ങളിലും കൂടിയാണ്. വിദേശരാജ്യങ്ങളെ ആശ്രയിക്കാതെ സ്വന്തം ശാസ്ത്രസാങ്കേതിക ശേഷിയിൽ മുന്നേറണമെന്ന ദീർഘവീക്ഷണത്തോടെ ഇന്ത്യയുടെ ആണവോർജ്ജ പദ്ധതിക്ക് അടിത്തറയിട്ട ശാസ്ത്രജ്ഞനാണ് ഡോ. ഹോമി ജഹാംഗീർ ഭാഭ. ഒക്ടോബർ 30 അദ്ദേഹത്തിന്റെ ജന്മദിനമാണ്. ശാസ്ത്രത്തെ രാജ്യത്തിന്റെ പുരോഗതിക്കും സ്വയംപര്യാപ്തതയ്ക്കും ഉപയോഗപ്പെടുത്തണമെന്ന അദ്ദേഹത്തിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടുകൾക്ക് ഇന്നും പ്രസക്തിയേറെയാണ്. ശാസ്ത്രഗവേഷണം ഒരു രാജ്യത്തിന്റെ ഭാവി നിർണയിക്കുന്നതിൽ എത്രത്തോളം പ്രധാനമാണെന്ന് ഭാഭയുടെ ജീവിതവും പ്രവർത്തനങ്ങളും നമ്മെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു.
ഇന്ത്യയിൽ ആണവഗവേഷണത്തിന് ശക്തമായ അടിത്തറയിടുന്നതിൽ ഭാഭ നിർണായക പങ്കുവഹിച്ചു. 1945-ൽ ടാറ്റാ ഇൻസ്റ്റിറ്റ്യൂട്ട് ഓഫ് ഫണ്ടമെന്റൽ റിസർച്ച് സ്ഥാപിക്കുന്നതിന് നേതൃത്വം നൽകിയ അദ്ദേഹം, രാജ്യത്തിന്റെ ആണവോർജ്ജ വികസനത്തിനാവശ്യമായ ഗവേഷണ സംവിധാനങ്ങൾ വളർത്തിയെടുക്കുന്നതിലും ശ്രദ്ധിച്ചു. ഇന്ത്യയുടെ ആണവോർജ്ജ പദ്ധതിക്ക് ദിശാബോധം നൽകിയ അദ്ദേഹത്തിന്റെ നേതൃത്വവും ദീർഘവീക്ഷണവുമാണ് പിന്നീട് രാജ്യത്തിന്റെ ശാസ്ത്രസാങ്കേതിക വളർച്ചയ്ക്ക് കരുത്തായത്. ശാസ്ത്രരംഗത്തെ വളർച്ചയ്ക്ക് മികച്ച ഗവേഷണശാലകളും പ്രഗത്ഭരായ ശാസ്ത്രജ്ഞരും അനിവാര്യമാണെന്ന് തിരിച്ചറിഞ്ഞ ഭാഭ, രാജ്യത്തിനുള്ളിൽ തന്നെ ലോകനിലവാരത്തിലുള്ള ഗവേഷണ അന്തരീക്ഷം സൃഷ്ടിക്കാനാണ് ശ്രമിച്ചത്.
വിദേശരാജ്യങ്ങളിൽ ലഭ്യമായ ശാസ്ത്രീയ അറിവുകൾ പ്രയോജനപ്പെടുത്തുന്നതിനൊപ്പം സ്വന്തം ഗവേഷണശേഷി വികസിപ്പിക്കേണ്ടതിന്റെ ആവശ്യകതയും അദ്ദേഹം തിരിച്ചറിഞ്ഞിരുന്നു. ശാസ്ത്രജ്ഞർക്ക് സ്വതന്ത്രമായി ചിന്തിക്കാനും പുതിയ കണ്ടെത്തലുകൾ നടത്താനും കഴിയുന്ന സ്ഥാപനങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുക എന്നതായിരുന്നു അദ്ദേഹത്തിന്റെ സമീപനത്തിന്റെ പ്രധാന സവിശേഷത. ഇന്ത്യയുടെ പരിമിതമായ വിഭവങ്ങളെ തിരിച്ചറിഞ്ഞ് അവയെ ഫലപ്രദമായി ഉപയോഗപ്പെടുത്താനുള്ള അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശ്രമങ്ങൾ പ്രത്യേകം ശ്രദ്ധേയമാണ്. ഒരു രാജ്യത്തിന്റെ ശാസ്ത്രപുരോഗതി ഏതാനും വ്യക്തികളുടെ നേട്ടങ്ങളിൽ ഒതുങ്ങുന്നതല്ലെന്നും അതിന് ദീർഘകാല നയങ്ങളും സ്ഥാപനങ്ങളും തുടർച്ചയായ നിക്ഷേപവും ആവശ്യമാണെന്നും ഭാഭയുടെ പ്രവർത്തനങ്ങൾ വ്യക്തമാക്കുന്നു.
ഇന്ത്യയുടെ ആണവോർജ്ജ വികസനത്തിൽ തോറിയത്തിന് വലിയ പ്രാധാന്യമുണ്ടെന്ന് തിരിച്ചറിഞ്ഞ ഭാഭ, മൂന്ന് ഘട്ടങ്ങളുള്ള ആണവോർജ്ജ പദ്ധതി വിഭാവനം ചെയ്തു. കേരളത്തിലെ തീരമണലിൽ കാണപ്പെടുന്ന മോണോസൈറ്റ് ധാതുവിൽ തോറിയം അടങ്ങിയിട്ടുണ്ട്. രാജ്യത്തിന്റെ സ്വന്തം വിഭവങ്ങൾ പ്രയോജനപ്പെടുത്തി ദീർഘകാല ഊർജസുരക്ഷ ഉറപ്പാക്കുക എന്നതായിരുന്നു ഈ പദ്ധതിയുടെ പ്രധാന ലക്ഷ്യങ്ങളിലൊന്ന്. കൽക്കരി, പെട്രോളിയം തുടങ്ങിയ പരമ്പരാഗത ഊർജസ്രോതസ്സുകളെ മാത്രം ആശ്രയിക്കുന്നത് ഭാവിയിൽ വെല്ലുവിളികൾ സൃഷ്ടിക്കാമെന്ന തിരിച്ചറിവും ഇത്തരം ബദൽ സാധ്യതകളുടെ പ്രാധാന്യം വർധിപ്പിക്കുന്നു. എന്നാൽ വിഭവസമ്പത്ത് ഉണ്ടായിരിക്കുന്നതുകൊണ്ടുമാത്രം ലക്ഷ്യം കൈവരിക്കാനാവില്ല. അതിനെ സുരക്ഷിതമായും കാര്യക്ഷമമായും പ്രയോജനപ്പെടുത്താനുള്ള ഗവേഷണവും സാങ്കേതികവിദ്യയും നിക്ഷേപവും ഒരുപോലെ ആവശ്യമാണ്.
ഊർജോൽപ്പാദനത്തിന്റെ കാര്യത്തിൽ സ്വയംപര്യാപ്തത കൈവരിക്കുന്നത് സാമ്പത്തിക വികസനത്തിനും ദേശീയ സുരക്ഷയ്ക്കും പ്രധാനമാണ്. വ്യവസായങ്ങൾക്കും കൃഷിക്കും ഗതാഗതത്തിനും ഡിജിറ്റൽ സംവിധാനങ്ങൾക്കും തടസ്സമില്ലാത്ത ഊർജവിതരണം ആവശ്യമാണ്. അതേസമയം, ആണവോർജത്തിന്റെ ഉപയോഗം സുരക്ഷാമാനദണ്ഡങ്ങൾ പാലിച്ചും പരിസ്ഥിതി സംരക്ഷണം ഉറപ്പാക്കിയും മാത്രമേ മുന്നോട്ടുകൊണ്ടുപോകാവൂ. ആണവമാലിന്യങ്ങളുടെ സുരക്ഷിതമായ സംസ്കരണം, അപകടസാധ്യതകൾ കുറയ്ക്കൽ, പൊതുജനങ്ങളുടെ ആശങ്കകൾ പരിഗണിക്കൽ എന്നിവയും ഊർജനയത്തിന്റെ ഭാഗമാകണം. ശാസ്ത്രപുരോഗതി എന്നത് സാങ്കേതിക നേട്ടങ്ങൾ കൈവരിക്കുന്നതിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങാതെ അവയുടെ സാമൂഹികവും പാരിസ്ഥിതികവുമായ പ്രത്യാഘാതങ്ങൾ കൂടി ഉത്തരവാദിത്തത്തോടെ വിലയിരുത്തുന്നതായിരിക്കണം.
ഇന്ന് ബഹിരാകാശ ഗവേഷണം, ഡിജിറ്റൽ സാങ്കേതികവിദ്യ, പ്രതിരോധം, ആരോഗ്യരംഗം തുടങ്ങി വിവിധ മേഖലകളിൽ ഇന്ത്യ മുന്നേറുകയാണ്. ചന്ദ്രയാൻ ദൗത്യങ്ങളും തദ്ദേശീയ സാങ്കേതികവിദ്യകളുടെ വളർച്ചയും ഈ പുരോഗതിയുടെ അടയാളങ്ങളാണ്. ഉപഗ്രഹ സാങ്കേതികവിദ്യ കാലാവസ്ഥാ നിരീക്ഷണം, ദുരന്തനിവാരണം, ആശയവിനിമയം, കൃഷി തുടങ്ങിയ മേഖലകളിൽ നിർണായക പങ്കുവഹിക്കുന്നു. അതുപോലെ, ആരോഗ്യരംഗത്തെ ശാസ്ത്രീയ ഗവേഷണങ്ങൾ രോഗനിർണയത്തിനും ചികിത്സയ്ക്കും പുതിയ സാധ്യതകൾ തുറക്കുന്നു. ഇത്തരം നേട്ടങ്ങൾ ശാസ്ത്രത്തെ സാധാരണ ജനങ്ങളുടെ ജീവിതവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കാനുള്ള അവസരങ്ങളാണ്.
എന്നിരുന്നാലും, ഈ നേട്ടങ്ങളിൽ അഭിമാനിക്കുന്നതിനൊപ്പം മൗലിക ഗവേഷണത്തിന് രാജ്യം നൽകുന്ന പ്രാധാന്യം കൂടി വിലയിരുത്തണം. ഗവേഷണശാലകളിൽ നിന്നുള്ള കണ്ടെത്തലുകൾ വ്യവസായങ്ങളിലേക്കും സാധാരണ ജനങ്ങളുടെ ജീവിതത്തിലേക്കും എത്രത്തോളം എത്തുന്നു എന്നതും പ്രസക്തമായ ചോദ്യമാണ്. സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ ഉപഭോക്താക്കളായി മാത്രം തുടരാതെ പുതിയ അറിവും സാങ്കേതികവിദ്യയും സൃഷ്ടിക്കുന്ന രാജ്യമായി മാറുകയാണ് ഇന്ത്യയുടെ ലക്ഷ്യം. ഇതിനായി സർവകലാശാലകൾ, ഗവേഷണ സ്ഥാപനങ്ങൾ, വ്യവസായ മേഖലകൾ എന്നിവ തമ്മിലുള്ള സഹകരണം ശക്തിപ്പെടുത്തണം. ഗവേഷണത്തിലൂടെ വികസിപ്പിക്കുന്ന ആശയങ്ങൾ പ്രായോഗിക ഉൽപ്പന്നങ്ങളായും ജനോപകാരപ്രദമായ സേവനങ്ങളായും മാറുന്നതിനുള്ള സംവിധാനങ്ങളും ഉറപ്പാക്കണം.
ശാസ്ത്രഗവേഷണത്തിന്റെ നേട്ടങ്ങൾ രാജ്യത്തെ എല്ലാ വിഭാഗം ജനങ്ങൾക്കും ലഭ്യമാകുന്നുണ്ടോ എന്നതും പരിശോധിക്കേണ്ടതാണ്. ഗ്രാമീണ മേഖലകളിലെ ആരോഗ്യപ്രശ്നങ്ങൾ, കൃഷിയിലെ ഉൽപ്പാദനക്ഷമതക്കുറവ്, കുടിവെള്ളക്ഷാമം, പരിസ്ഥിതി മലിനീകരണം തുടങ്ങിയ വെല്ലുവിളികൾക്ക് ശാസ്ത്രീയ പരിഹാരങ്ങൾ കണ്ടെത്താൻ കൂടുതൽ ശ്രദ്ധ നൽകണം. ശാസ്ത്രം ഏതാനും ഗവേഷണശാലകളുടെ ചുവരുകൾക്കുള്ളിൽ ഒതുങ്ങേണ്ടതല്ല. ജനങ്ങളുടെ ദൈനംദിന പ്രശ്നങ്ങൾക്ക് പരിഹാരം കാണാനും ജീവിതനിലവാരം മെച്ചപ്പെടുത്താനും കഴിയുമ്പോഴാണ് ശാസ്ത്രത്തിന്റെ സാമൂഹിക പ്രസക്തി പൂർണമാകുന്നത്.
ശാസ്ത്രപുരോഗതിക്ക് മികച്ച സ്ഥാപനങ്ങൾ മാത്രം പോരാ; ശാസ്ത്രീയ മനോഭാവമുള്ള ഒരു സമൂഹവും ആവശ്യമാണ്. വിദ്യാർഥികളിൽ ചെറുപ്പംമുതൽതന്നെ ചോദ്യങ്ങൾ ചോദിക്കാനും പരീക്ഷണങ്ങളിലൂടെ ഉത്തരങ്ങൾ കണ്ടെത്താനും പ്രോത്സാഹനം നൽകണം. പാഠപുസ്തകങ്ങളിലെ അറിവ് മനഃപാഠമാക്കുന്നതിൽ മാത്രം വിദ്യാഭ്യാസം ഒതുങ്ങരുത്. നിരീക്ഷണം, യുക്തിചിന്ത, തെളിവുകളുടെ അടിസ്ഥാനത്തിലുള്ള നിഗമനങ്ങൾ എന്നിവയ്ക്ക് പഠനത്തിൽ പ്രാധാന്യം നൽകണം. അന്ധവിശ്വാസങ്ങൾക്കും അശാസ്ത്രീയ ചിന്തകൾക്കുമെതിരെ യുക്തിബോധം വളർത്തുന്നതിലും വിദ്യാഭ്യാസ സ്ഥാപനങ്ങൾക്ക് വലിയ പങ്കുണ്ട്. ശാസ്ത്രീയ മനോഭാവം വളർത്തിയെടുക്കുന്നത് ശാസ്ത്രവിദ്യാർഥികളുടെ മാത്രം ഉത്തരവാദിത്തമല്ല; സമൂഹത്തിന്റെ പുരോഗതിയെ ആഗ്രഹിക്കുന്ന ഓരോരുത്തരുടെയും പങ്കാളിത്തം അതിന് ആവശ്യമാണ്.
ഗവേഷണത്തിനുള്ള സാമ്പത്തിക പിന്തുണ വർധിപ്പിക്കുക, യുവശാസ്ത്രജ്ഞർക്ക് കൂടുതൽ അവസരങ്ങൾ ഒരുക്കുക, പ്രതിഭകൾ വിദേശത്തേക്ക് കുടിയേറുന്നത് കുറയ്ക്കാനുള്ള സാഹചര്യം സൃഷ്ടിക്കുക എന്നിവയും ശാസ്ത്രരംഗത്തെ മുന്നേറ്റത്തിന് അനിവാര്യമാണ്. മികച്ച ഗവേഷണ സൗകര്യങ്ങൾ, സ്ഥിരതയുള്ള തൊഴിൽസാധ്യതകൾ, സ്വതന്ത്രമായി പഠിക്കാനും പരീക്ഷണം നടത്താനുമുള്ള അവസരങ്ങൾ എന്നിവ യുവതലമുറയ്ക്ക് ഉറപ്പാക്കണം. ഗവേഷണഫലങ്ങൾ ഉടനടി പ്രായോഗിക നേട്ടങ്ങൾ നൽകണമെന്ന സമ്മർദം ഒഴിവാക്കി ദീർഘകാല പ്രാധാന്യമുള്ള അടിസ്ഥാന ഗവേഷണങ്ങൾക്കും പിന്തുണ നൽകണം. ഇന്ന് വലിയ മാറ്റങ്ങളുണ്ടാക്കുന്ന പല കണ്ടെത്തലുകളുടെയും പിന്നിൽ വർഷങ്ങളോളം നീണ്ട അടിസ്ഥാന ഗവേഷണങ്ങളാണെന്ന കാര്യം മറക്കരുത്.
കേരളത്തെ സംബന്ധിച്ചും ഈ വിഷയത്തിന് പ്രത്യേക പ്രാധാന്യമുണ്ട്. വിദ്യാഭ്യാസത്തിലും ആരോഗ്യരംഗത്തും ശ്രദ്ധേയമായ മുന്നേറ്റങ്ങൾ കൈവരിച്ച കേരളത്തിന് ഗവേഷണാധിഷ്ഠിതമായ വികസനത്തിൽ കൂടുതൽ സാധ്യതകളുണ്ട്. തീരമണലിലെ ധാതുസമ്പത്ത്, സമുദ്രഗവേഷണം, ജൈവവൈവിധ്യം, കാലാവസ്ഥാ വ്യതിയാനം, പൊതുജനാരോഗ്യം തുടങ്ങിയ മേഖലകളിൽ കേരളത്തിലെ ഗവേഷണ സ്ഥാപനങ്ങൾക്ക് നിർണായക സംഭാവനകൾ നൽകാനാകും. എന്നാൽ പ്രകൃതിവിഭവങ്ങൾ ഉപയോഗപ്പെടുത്തുമ്പോൾ പരിസ്ഥിതിയുടെ സന്തുലിതാവസ്ഥയും തീരദേശ ജനങ്ങളുടെ ഉപജീവനവും സംരക്ഷിക്കപ്പെടണം. ശാസ്ത്രവും വികസനവും പരിസ്ഥിതി സംരക്ഷണവും പരസ്പരം വിരുദ്ധമായ ലക്ഷ്യങ്ങളല്ല; ശരിയായ ആസൂത്രണത്തിലൂടെ അവയെ ഒരുമിച്ച് മുന്നോട്ടുകൊണ്ടുപോകാൻ കഴിയും.
1966 ജനുവരി 24-ന് വിമാനാപകടത്തിൽ ജീവൻ നഷ്ടപ്പെട്ടെങ്കിലും ഇന്ത്യയുടെ ശാസ്ത്രചരിത്രത്തിൽ ഹോമി ഭാഭയുടെ സംഭാവനകൾ മായാത്ത അധ്യായമായി തുടരുന്നു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ജന്മദിനം കേവലം ഒരു ശാസ്ത്രജ്ഞനെ അനുസ്മരിക്കാനുള്ള അവസരമല്ല; അദ്ദേഹം സ്വപ്നം കണ്ട ശാസ്ത്രീയ സ്വയംപര്യാപ്തത എത്രത്തോളം കൈവരിച്ചുവെന്ന് പരിശോധിക്കാനുള്ള സന്ദർഭം കൂടിയാണ്. ഗവേഷണത്തിന് അർഹമായ പ്രാധാന്യം നൽകുകയും ശാസ്ത്രീയ ചിന്തയെ സമൂഹത്തിന്റെ ഭാഗമാക്കുകയും ചെയ്യുമ്പോഴാണ് ആ സ്വപ്നം യാഥാർഥ്യമാകുക.
ഭാഭയ്ക്ക് നൽകാവുന്ന ഏറ്റവും വലിയ ആദരം അദ്ദേഹത്തിന്റെ നേട്ടങ്ങളെ പുകഴ്ത്തുന്നതിൽ ഒതുങ്ങാതെ, അദ്ദേഹം ഉയർത്തിപ്പിടിച്ച ശാസ്ത്രബോധവും ഗവേഷണവീക്ഷണവും മുന്നോട്ടുകൊണ്ടുപോകുന്നതാണ്. ശാസ്ത്രരംഗത്തെ സ്വയംപര്യാപ്തത എന്നത് വിദേശ സാങ്കേതികവിദ്യകളെ പൂർണമായി ഉപേക്ഷിക്കുക എന്നതല്ല; സ്വന്തം ആവശ്യങ്ങൾക്കനുസരിച്ച് അറിവും സാങ്കേതികവിദ്യയും വികസിപ്പിക്കാനും അവയെ ഉത്തരവാദിത്തത്തോടെ ഉപയോഗിക്കാനുമുള്ള ശേഷി കൈവരിക്കുക എന്നതാണ്. ശാസ്ത്രഗവേഷണത്തെ ദേശീയ വികസനത്തിന്റെ പ്രധാന ഘടകമായി കണ്ട് പുതിയ തലമുറയ്ക്ക് അവസരങ്ങൾ ഒരുക്കുമ്പോഴേ ഭാഭയുടെ സ്വപ്നങ്ങൾക്ക് യഥാർഥ അർഥം ലഭിക്കൂ. ശാസ്ത്രീയമായി ചിന്തിക്കുകയും തെളിവുകളുടെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ തീരുമാനമെടുക്കുകയും അറിവിനെ ജനങ്ങളുടെ ക്ഷേമത്തിനായി പ്രയോജനപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്യുന്ന ഇന്ത്യയാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ദീർഘവീക്ഷണത്തിന് നൽകാവുന്ന ഏറ്റവും അർഥവത്തായ ആദരം.